QARABAŞİ (QEREBAŞİ) AŞİRETİNİN TARİHSEL KÖKENİ VE HORASAN GÖÇLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Qarabaşlı (Qerebaşlı/Qerebaşi) aşireti, Türkiye’de Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri Horasan coğrafyası arasında tarihsel bağları bulunan önemli Kürt aşiretlerinden biridir. Safevi Devleti’nin kuruluş süreciyle birlikte  kuzeydoğusuna yönelen aşiret hareketleri içerisinde Qarabaşlıların önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. İranlı yazar Ebulfezl Qasimi’nin Xaverane Guhere Naşfnaxte adlı eseri başta olmak üzere çeşitli tarihsel kaynaklar ışığında Qarabaşlı aşiretinin kökeni, Horasan’a göçü, Dergez ve Bojnurd çevresindeki yerleşimleri ile etnik ve sosyolojik yapısı incelediğimizde aşiretin tarihsel süreç içerisinde Kürt, Türkmen ve Afşar kimlikleri arasında farklı biçimlerde tanımlandığını; buna rağmen özellikle Anadolu’daki kollarının Kurmancî konuşan Şafii Kürt topluluklarıyla güçlü bağlarını koruduğunu ortaya koymaktadır.
Ortadoğu ve İran coğrafyasında aşiret yapıları yalnızca toplumsal organizasyon biçimi değil, aynı zamanda siyasal ve askerî düzenin de önemli unsurlarından biri olmuştur. Özellikle Safevi Devleti’nin kuruluş sürecinde Anadolu’dan Horasan bölgesine gerçekleştirilen zorunlu veya stratejik göçler, günümüzde dahi etkileri süren yeni aşiret yerleşimlerini ortaya çıkarmıştır. Qarabaşlı (Qerebaşlı) aşireti de bu tarihsel hareketlilik içerisinde dikkat çeken topluluklardan biridir.
Horasan bölgesinde yaşayan Kürt aşiretleri üzerine yapılan çalışmalar, Safevi yönetiminin özellikle sınır güvenliği amacıyla Kürt aşiretlerini Özbek ve Türkmen saldırılarına karşı tampon güç olarak kullandığını göstermektedir (Bruinessen, 2003). Qerbaşi aşiretinin Horasan’daki tarihsel varlığı da bu bağlam içerisinde değerlendirilmelidir.

Aşiretin Kökeni

İranlı araştırmacı Ebulfezl Qasimi, Xaverane Guhere Naşfnaxte adlı eserinde Qarabaşlı aşiretinin soyunu Ebu Müslim Horasani’ye dayandırmaktadır (Qasimi, 1970). Bu tür soy anlatıları, aşiretlerin tarihsel meşruiyetlerini güçlendirme amacı taşıyan geleneksel anlatılar olarak değerlendirilebilir. Ancak bu rivayetler aynı zamanda aşiretin Horasan coğrafyasıyla erken dönemden itibaren ilişkilendirildiğini de göstermektedir.
Qasimi’ye göre aşiretin ana yurdu Anadolu’nun doğusu, yani Türkiyenin Doğu Anadolu Bölgesi’dir. Safevi Devleti’nin kuruluşundan sonra aşiret İran’ın kuzeydoğusuna göç ederek Bonjurda ve çevresine yerleşmiştir. Bu göç, yalnızca demografik bir hareketlilik değil; aynı zamanda Safevi devletinin askerî iskân politikalarının bir sonucudur.
Martin van Bruinessen’e göre Safevi yönetimi, Kürt aşiretlerini Horasan bölgesine yerleştirerek Özbek akınlarına karşı sınır güvenliğini sağlamayı hedeflemiştir (Bruinessen, 2003). Qarabaşlıların Dergez ve Hezar Mescid çevresine yerleştirilmesi de bu stratejinin bir parçası olarak değerlendirilebilir.

Ayrıca aşiretin Irak ve Suriye toprakları içerisinde bulunan Mezopotamya kökenli olduğuyla ilgilide çok fazla sözlü tarih rivayeti dillendirilmekle beraber bunların hepsi kaynak gösterilmeye muhtaçtır. Bütün bunlar için çok geniş çaplı arşiv çalışmalarına ihtiyaç vardır.

Horasan’a Göç ve Yerleşim Süreci

Qarabaşlı aşireti, Aladağ (Aladax) sıradağlarının kuzeybatı eteklerine yerleşmiş ve Bojnurd’un güneyinde Qarabaşlı köy-kalesini kurmuştur. Bu yerleşim, aşiretin hem askerî hem de sosyoekonomik bir merkez oluşturduğunu göstermektedir.
Safevi hükümdarı Şah Abbas döneminde aşiretin devlet hizmetinde etkin rol aldığı anlaşılmaktadır. Rehman Quli Sultan Qarabaşlı’nın Safevi emirleri arasında yer alması, aşiretin yalnızca yerel bir topluluk olmadığını; aynı zamanda merkezî yönetimle ilişki kurabilen askerî bir yapı taşıdığını göstermektedir.
17. yüzyıl ortalarında Qarabaşlılar; Utanlı ve Sarvanlı aşiretleriyle birlikte Dergez sınır hattına göç etmişlerdir. Bu süreçte Özbek ve Türkmen saldırılarına karşı savunma hattı oluşturdukları anlaşılmaktadır. Hezar Mescid dağlarının güneyi ile Meşhed çevresine yerleşmeleri, Safevi sınır politikasının aşiret temelli güvenlik anlayışını ortaya koymaktadır.

Aşiret İçindeki Siyasal Bölünmeler

Kaynaklarda, 1650 yılı civarında Qarabaşlı aşiretinin farklı kollara ayrıldığı belirtilmektedir. Aşiretin bir bölümü Ahmedlu, Papalu, Emerli ve Gündüzlü Türk aşiretleriyle ittifak kurarken; diğer kısmı Çapişlu öncülüğünde Zenganlı, Utanlı ve Bacvanlı Kürt aşiretleriyle birlik oluşturmuştur.
Bu durum, Horasan’daki aşiret yapılarının katı etnik sınırlar taşımadığını göstermektedir. Siyasal ve askerî koşullar doğrultusunda Kürt, Türkmen ve Afşar aşiretleri arasında dönemsel ittifaklar gelişebilmiştir. Nitekim Seyyid Ali Mirniya’nın eserlerinde Qarabaşlıların bazen Afşar, bazen Türkmen, bazen de Şadıllı Kürtlerinin bir kolu olarak tanımlanması bu geçişken yapıyı ortaya koymaktadır (Mirniya, 1977; 1990; 2002).

Türkiye’deki Qarabaşlı/Qerebaşi Aşireti Yerleşim Dağılımı

Türkiye’de Bingöl Merkez, Adaklı, Karlıova; Erzurum; Tekman, Çat ve Hınıs, Muş; Varto ve Bulanık, Diyarbakır;Ergani, Elazığ; Kovancılar, Ağrı;Eleşkirt ve hatta Adıyaman; Gerger ilçesinde de bazı Qerbaşi köylerinin olduğunu aynı zamanda bu bölgelerde yaşayan Qerebaşiyan topluluklarının Horasan’daki Qarabaşlılarla tarihsel bağ taşıdığı düşünülmektedir. Bu topluluklar genellikle Kurmancî konuşmakta ve Şafii mezhebine bağlı bulunmaktadır. Ayrıca aşiretin günümüzde Türkiye’de İstanbul başta olmak üzere Ankara, Bursa, İzmir, Kocaeli, Malatya ve Konya gibi daha bir çok şehirde kalabalık bir nüfusa sahip olduğu gözlenmektedir.

Sonuç olarak Qarabaşlı-Karabaşi yada Qerbaşi (Qerebaşlı) aşireti, Anadolu ile Horasan arasında şekillenen tarihsel Kürt aşiret hareketlerinin önemli örneklerinden biridir. Safevi dönemindeki iskân politikaları doğrultusunda Horasan’a yerleştirilen aşiret, zamanla bölgenin askerî ve toplumsal yapısında etkili bir unsur hâline gelmiştir.
Kaynaklarda aşiretin farklı etnik kategoriler içerisinde değerlendirilmesi, Horasan’daki aşiret yapılarının karmaşık ve çok katmanlı karakterini göstermektedir. Bununla birlikte aşiretin Anadolu’daki kollarının Kurmancî konuşan Şafii Kürt topluluklarıyla olan güçlü bağları dikkat çekmektedir.
Qarabaşlı aşireti üzerine yapılacak yeni arşiv çalışmaları, özellikle İran kaynaklarının sistematik incelenmesiyle birlikte Horasan Kürtlerinin tarihine dair önemli katkılar sağlayacaktır.

Kaynakça

Demir, C. (2018). Tekman tarihi. Resse Yayınları / İstanbul.
Bruinessen, M. van. (2003). Ağa, şeyh ve devlet. İstanbul: İletişim Yayınları.
Mirniya, S. A. (1977). Serdarane ez Ilad ve Tewaffe Dergez der Kidmete Mihen. Meşhed.
Mirniya, S. A. (1990). Ilha ve Taffehiiye Eşafre Xorasan. Meşhed.
Mirniya, S. A. (2002). Ilad ve Tewaffe Dergez (Cilt 2). Meşhed.
Qasimi, E. (1970). Xaverane Guhere Naşfnaxte. Tahran.
Temo, S. (2012). Kürt aşiretleri ve tarihsel yapıları üzerine incelemeler. İstanbul: Avesta Yayınları.

Adem GÜNGÖR
Eğitimci & Sosyolog